Matične ćelije

MATIČNE ĆELIJE, LIJEK BUDUĆNOSTI

„Dobrodošli na Međunarodnu svemirsku stanicu, poslednji put”, poručio je 8. jula, na 390 kilometara iznad Tihog okeana, četvorici astronauta „Atlantisa”, avio inženjer Ron Garan. Spejs šatl “Atlantis”, čijim se letom posle više od  30 godina završava američki šatl program, odlazi u penziju.
Na letjelici su bila četiri astronauta. Sa sobom su, pored uobičajenih stvari, ponijeli i svoje matične ćelije, prikupljene iz njihovog masnog tkiva. Odneli su ih u svemir i vratili nazad.
Poznato je da astronauti prilikom povratka na Zemlju imaju problema sa regeneracijom mišićnog tkiva. Veoma su slabi i potreban im je dug vremenski period da se oporave. NASA smatra da su upravo matične ćelije te koje mogu da pomognu njihovim astronautima da ne osjećaju posljedice ovog „putovanja“.„Dobrodošli na Međunarodnu svemirsku stanicu, poslednji put”, poručio je 8. jula, na 390 kilometara iznad Tihog okeana, četvorici astronauta „Atlantisa”, avio inženjer Ron Garan. Spejs šatl “Atlantis”, čijim se letom posle više od  30 godina završava američki šatl program, odlazi u penziju.
Na letjelici su bila četiri astronauta. Sa sobom su, pored uobičajenih stvari, ponijeli i svoje matične ćelije, prikupljene iz njihovog masnog tkiva. Odneli su ih u svemir i vratili nazad.
Poznato je da astronauti prilikom povratka na Zemlju imaju problema sa regeneracijom mišićnog tkiva. Veoma su slabi i potreban im je dug vremenski period da se oporave. NASA smatra da su upravo matične ćelije te koje mogu da pomognu njihovim astronautima da ne osjećaju posljedice ovog „putovanja“.

O tome šta su matične ćelije, kakve su sve njihove mogućnosti u terapijskoj primjeni, šta su to banke matičnih ćelija, u čemu je razlika između privatnih i javnih, i zašto je dobro investirati u zdraviju budućnost, pokušali da objasne mr sci. dr Vuk Devrnja i Prof. dr Dijana Bugarski.

Matične ćelije, ili popularno – građevinski blokovi tijela, su one od kojih svi potičemo. Od vlasi kose, preko kože, organa, pa do nokta, sve je nastalo iz matičnih ćelija.
U ljudskom tijelu veliki je broj specijalizovanih ćelija koje grade tkiva i organe i imaju svoje karakteristične i specijalizovane funkcije, a koje su nastale od matičnih ćelija u ranim fazama embrionalnog razvoja. Tokom rasta i razvoja, matične ćelije ne nestaju iz organizma, već opstaju u tijelu i čine rezervu koja nas kasnije, u toku živita spašava, jer omogućava da se svakodnevno vrši oporavak oštećenih ili ostarjelih tkiva, kao što su krvne ćelije, koža, kosa... Kad nastane oštećenje na nekom od naših tkiva, matične ćelije imaju, praktično, mehanizme da „namirišu” gde je ono nastalo, a onda migriraju prema tom regionu i regenerišu ga.
Najjednostavnija, za laike, podela matičnih ćelija bi bila na tri kategorije:
1. Embrionalne matične ćelije. Do njih se dolazi tako što se uništi embrion, a onda iz njega prikupe ove ćelije. Iz tog razloga, evropska legislatura zabranjuje uzimanje i rad na ćelijama koje potiču iz ljudskih embriona.
2. Drugu grupu čine najmlađe ćelije sa kojima se radi, a to su matične ćelije koje potiču iz krvi ili tkiva pupčanika. Njihovo prikupljanje je etički opravdano - ne šteti ni majci, ni djetetu; kvalitetne su, mlade, i što je važno, imaju vrlo nizak imuni odgovor. To znači da, prilikom ubacivanja u tkivo, prave veoma slab odgovor. Još pojednostavljenije, one su toliko imuno naivne, da prilikom potencijalne transplantacije izazivaju minimalni imuni odgovor našeg organizma.
3. Posljednju, treću grupu, čine odrasle, adultne, matične ćelije (kao što su one koje su putovale do svemira i nazad), a koje danas, određenim genetskim procesima, naučnici pokušavaju vratiti u embrionalnu fazu. Da liče i reaguju kao embrionalne, a da se pri tome prikupljaju iz krvi ili tkiva odrasle osobe. Međutim i bez ove procedure one imaju sjajan regenerativni potencijal.
„Matične ćelije hematopoeze, odnosno one iz kojih nastaju sve zrele, funkcionalne ćelije krvi, već niz godina se vrlo uspešno koriste u ćelijskoj terapiji. Kao standardne procedure prihvaćene su transplantacije ovih matičnih ćelija, koje se koriste za liječenje određenih oblika hematoloških i drugih maligniteta (leukemije, limfomi, neuroblastom), određena hematološka oboljenja (aplastična anemija, talasemija, insuficijencija kostne srži) i neke bolesti imunskog sistema (urođene slabosti imunskog sistema i autoimunske bolesti)“, objašnjava dr Diana Bugarski, rukovodilac projekta “Regenerativni i modulatorni potencijal adultnih matičnih ćelija”, Instituta za medicinska istraživanja. Doktorka Bugarski još kaže da su, pored matičnih ćelija hematopoeze, primenu u kliničkoj praksi za sada našle i matične ćelije koje su izolovane iz epitela kože i rožnjače, koje se koriste u transplantaciji tkiva kože nakon opekotina, odnosno za zamjenu epitela rožnjače.
Istraživanja matičnih ćelija doprinijela su novim saznanjima o njihovom terapeutskom potencijalu i probudila su nadu da bi mogao da bude pronađen „lijek“ za mnoge, trenutno neizlječive, bolesti.
„Najveći značaj potencijalne primjene matičnih ćelija jeste u regenerativnoj medicini i ćelijskoj terapiji, za regeneraciju oboljelih i oštećenih tkiva, kao i za transplantaciju ćelija, u različitim neurološkim poremećajima, uključujući neurodegenerativna stanja poput: Parkinsonove i Alchajmerove bolesti i povreda centralnog nervnog sistema, kardiovaskularne bolesti, infarkt miokarda, kardiomiopatiju, kao i reumatološka oboljenja i dijabetes tipa 1“, govori dr Diana Bugarski.
Ipak, prema njenim riječima, i pored velikog napretka u ovim istraživanjima, mnogi postupci terapeutske primjene matičnih ćelija se još uvijek smatraju eksperimentalnim, jer se nalaze ili u fazi predkliničkih ili u početnim fazama kliničkih ispitivanja.
“Naime, kao i svaki novi lijek, i terapije matičnim ćelijama se moraju ispitati i procjeniti da li ispunjavaju sve standarde da bi dobile odobrenje nacionalnih regulatornih tijela da mogu da se koriste u liječenju bolesnika. Klinička istraživanja započinju na malom broju pacijenata, i odvijaju se u četiri faze kroz koje se postepeno povećava broj pacijenata, i utvrđuje i potvrđuje bezbednost i efikasnost terapije. Na osnovu svih ispitivanja nacionalne ili regionalne regulatorne agencije odobravaju primjenu novog terapeutskog modaliteta“, naglašava dr Bugarski i dodaje.
„Posljednjih godina svjedoci smo rastućeg optimizma i naučnika i lekara u vezi velikog potencijala koji matične ćelije nude u lečenju širokog opsega bolesti i stanja. Često možemo da čujemo u medijima, kad se o ovome govori, da su matične ćelije rešenje za milion bolesti, da ćemo sa njima bog zna šta uraditi. Ono što se sada zna, to je lečenje određenog broja bolesti. One imaju veliki potencijal, ali nisu svemoguće“, ističe dr Bugarski.
Ipak, valja istaći da je liječenje tih, za sada sedamdesetak, a uskoro, vjeruje se, i znatno više, bolesti – veoma uspješno. U svijetu! Srbija i Crna Gora, međutim, i u tome kaskaju za razvijenijim državama.
Građani Srbije i Crne Gore, na žalost, kao posledicu nedostatka para, ili već nedovoljnog razumijevanja (od strane nadležnih institucija) značaja ove grane medicine, nemaju mnogo mogućnosti da se u ovdašnjim bolnicama liječe matičnim ćelijama, između ostalog i zato što kod nas ne postoji takozvana javna banka.
U svijetu to funkcioniše na sljedeći način. „Postoje dve vrste banaka za čuvanje matičnih ćelija: javne banke i private (porodične) banke. Javna banka se, na neki način, može poistovetiti sa zavodom za transfuziju krvi. Jednog dana kad se žena porodi i odluči da će krv iz pupčanika dati javnoj, a ne privatnoj, banci, onda tim matičnim ćelijama raspolažu svi, recimo, građani Srbije. Ako nekom zatrebaju, isto kao što se potražuje krv iz zavoda za transfuziju, tako se matične ćelije potražuju iz javne banke“, objašnjava mr sci. dr Vuk Devrnja madicinski i naučni savjetnik kompanije Cryo-Save, kako izgledaju „alogene transplantacije“, odnosno transplantacije tuđih matičnih ćelija.
Nekoliko godina unazad, govori se o otvaranju jedne ovakve ustanove u Srbiji. Tačnije, poslednje informacije kažu da su finansijska sredstva prikupljena, a da će centar za matične ćelije, sa sedištem u Kragujevcu (pri univerzitetu) proraditi do 2013. godine.
„Cryo-Save kao korporacija je svojevremeno, kad je pokrenuta ta priča o javnim bankama, ponudila da informacije o svojim procedurama zamrzavanja i čuvanja, besplatno ustupi Ministarstvu“, priča dr Devrnja.
A dok javna banka ne počne da radi, za naše ljude koji žele da prime terapiju matičnim ćelijama, postoje praktično dva zadatka. Jedan je da unaprijed razmišljaju o tome i matične ćelije sačuvaju u privatnoj banci, a drugi put je da preko svojih ljekara zatraže terapiju matičnim ćelijama od neke evropske centrale, koja ima podudarne matične ćelije sa ćelijama koje su potrebne pacijentu. Ali, to su troškovi koje bi neko morao da snosi.

Privatne banke, s druge strane, čuvaju matične ćelije određene osobe, sa kojima ona (ili njena porodica) raspolaže. To čuvanje matičnih ćelija iz krvi ili tkiva pupčanika, je čuvanje za budućnost. Na neki način, osiguranje djeteta i cijele porodice. Ukoliko je, za najbolje rezultate liječenja, preporučena autologna translantacija, odnosno da čovjek sam sebi da ćelije, onda je ovo idealno rješenje.

Sprovedene studije o čuvanju matičnih ćelija u takozvanim krioprezervacionim taknovima su pokazale da bez ikakvog oštećenja ćelije mogu da ostanu u tečnom azotu i do 37 godina (što ne znači da im je to gornja granica). I u javnoj i u privatnoj banci, mehanizam čuvanja je isti.

„To su ogromni tankovi, najčešće napravljeni od inoksa, u kojima se nalazi tečni azot, na temperaturi od minus 196 stepeni celzijusa. Na istoj temperaturi stoje svih 20, 30 ili koliko god godina da je potrebno. Kad je potrebno da se te matične ćelije upotrebe, napravi se dopis od strane lekara koji pruža terapiju, taj dopis dolazi u banku, banka onda „oslobađa“ matične ćelije, odmrzava ih, priprema za transport i one se transportuju na lokaciju na kojoj će se izvršiti transplantacija. Ta količina koja se zamrzava je prilično mala“, objašnjava Devrnja.

Prema riječima doktorke Diane Bugarski, često je nedovoljan broj ćelija dobijen na ovaj način, ograničavajući faktor prilikom liječenja. Stoga se razvijaju i protokoli za takozvanu selektivnu amplifikaciju, kojima se postiže povećanje broja matičnih ćelija iz uzorka.

„Postoji nešto što se zove ekspanzioni proces. Ako imamo sto hiljada, prvi korak prilikom uvećanja je sto plus sto, drugi je dvjesta plus dvjesta, treći je četristo plus četristo… To je geometrijska ekspanzija, ili eksponencijalni rast. Trenutno se u Evropi radi sa pedesetak ciklusa, odnosno između 48 i 53 ciklusa, ekspanzije, a u Americi i do 60 ciklusa. To znači da potencijalno od uzorka koji je stotinu hiljada, može da se dobije nekoliko milijardi matičnih ćelija“, ističe dr Vuk Devrnja i pojašnjava da pitanje neophodnog broja matičnih ćelija, kao i kad se uzima terapija lijekovima, zavisi od čovekove životne dobi i kilaže. Tako, nije ista terapija za osobu od 12 godina, koja ima 35 kilograma i za osobu od 32 godine i 75 kilograma. U drugom slučaju, veći su organi i samim tim broj matičnih ćelija koje će biti upotrebljene drastično je drugačiji.

I dok se u svijetu svakodnevno vrše klinička ispitivanja o načinima na koje je moguće pomoći ljudima da se liječe matičnim ćelijama, u Srbiji traje proces edukacije kako laičke, tako i profesionalne javnosti o ovoj oblasti medicine.

„Ako bismo se svi pridržavali zakona, odnosno ove instrukcije, mi bismo za početak imali veliki broj potpisanih ugovora sa velikim brojem porodilišta. Samim tim, mogli bismo da krenemo u mnogo širu edukaciju i laičke i profesionalne javnosti. Ono što je u interesu svih nas jeste da se otvori javna banka matičnih ćelija i da se svakoj ženi kad se porađa uzmu krv i tkivo iz pupčanika. Bacanje tog veoma vrednog izvora matičnih ćelija je na neki način činjenje štete. Uskraćivanje ljudima mogućnosti da se leče“, ističe doktor Devrnja i naglašava da je to proces koji nailazi na mnogo otpora, proces koji traje već godinama i trajaće još dugi niz godina. „Mi se suočavamo sa činjenicom da određeni lekari i određeni pacijenti to smatraju kao nešto što je dobro i što činjenično daje rezultate, a s druge strane se susrećemo sa lekarima koji kažu da je to nadrimedicina, da to nije kvalitetno... Potrebno je edukovati i laičku i profesionalnu javnost o tome šta su to matične ćelije, šta je to regenerativna medicina, šta je tkivni ižnjering, kako to matične ćelije i terapija matičnim ćelijama može da pomogne ljudima u situacijama jedne od one tri grupacije bolesti, šta su to novi trendovi u istraživanju...“
Spisak bolesti koje je moguće liječiti na ovaj način, prilično je veliki i moguće ih je podijeliti u četiri grupacije. Prvo su bolesti hematopoetskog sistema, koji proizvodi elemente krvi (razne forme anemija i durgi poremecaji hematopoetskog sistema). Druga oblast jesu razni metabolički i autoimuni poremećaji, bez obzira da li su genetskog porijekla, ili su stečeni. I treća grupa oboljenja su proliferirajuci i onkološki poremećaji (razni oblici leukemija, neuroblstom..). Konačno četvrta grupacija su strukturalne promjene u organima (strukturalno oštećenje srca, prilikom infarkta miokarda; strukturalno oštećenje tkiva dušnika...).

Ove dvije države, kao objašnjenja za ovakvu zakonsku regulativu, nude to da su transplantacije od drugih davalaca ćelija (takozvane alogene transplantacije), učinkovitije od onih kad je pacijent sam sebi donor (autologne transplantacije). Praksa, međutim, pokazuje sljedeće. Izveštaj Evropskog udruženja za translantaciju kaže da je u 2008. godini 86 procenata svih transplantacija koje su registrovane kod njih izvršeno koristeći autologne matične ćelije, a tek preostalih 14 odsto je ukupno korišćeno alogenih matičnih ćelija.

Zanimljiv je primjer Španije, u kojoj se uzorci krvi i tkiva pupčanika, čuvaju prilikom svakog porođaja, gde je to moguće, bez obzira na to da li je reč o carskom rezu, ili vaginalnom porođaju. Taj procenat je manji od 100, samo za onaj broj porođaja koji su visokorizični, pri kojima mora vrlo brzo da se reaguje i gde mogu da budu ugroženi životi majke ili deteta. Samo tada, medicinska situacija ne dozvoljava da se vrijeme potroši na uzimanje krvi ili tkiva iz pupčanika.
S druge strane, u Francuskoj, koja takođe pokušava da implementira ovaj španski model uzimanja ćelija od svih porodilja, zabranjene su privatne banke matičnih ćelija i one se ostavljaju u javnim ustanovama. Italijani imaju sličnu legislaturu, s tim što je njihovim građanima dozvoljeno da matične ćelije čuvaju u privatnim bankama, ali nijedna ne može da bude registrovana na teritoriji Italije, pa se uzorci pohranjuju u Švajcarskoj, Belgiji ili kojoj drugoj evropskoj zemlji.

„Postoje određene grupacije bolesti gdje se koriste autologne matične ćelije, postoje određene grupacije bolesti gdje je predloženo, savetuje se, i najbolje rezultate daje, kad dobijemo matične ćelije od nekog drugog. S tim što struka i medicina pokazuje da nam najčešće trebaju naše, a ne tuđe matične ćelije“, kaže Vuk Devrnja i navodi primjer jedne djevojčice iz Španije, koja je bolovala od tumora mozga.

„Ona je operisana, tumor mozga je izvađen, prošla je kroz cikluse hemoterapije i hemoterapija je praktično uništila njen hematopoetski sistem. Njeni roditelji su prilikom rođenja ostavili njene matične ćelije u banci Cryo-Save. Nakon hemoterapije, lekari su rekli da bi joj terapija tim njenim, ostavljenim, matičnim ćelijama sigurno pomogla. Uzorak matičnih ćelija je povučen iz naše centralne banke, transportovan u Španiju, obrađen, terapija je primenjena i dete se sad oseća dobro, nema znakova tumora i njen hematopotetski sistem je vraćen nazad u aktivno stanje. Ona danas živi jedan veoma kvalitetan život.“

U privatnim ili, kako se još nazivaju, porodičnim bankama, čuvaju se sopstvene matične ćelije, kojima raspolaže sam davalac, ili njegova porodica. Nakon uzimanja krvi ili tkiva iz pupčanika, po porođaju, potpisuje se ugovor na 20 godina, s mogućnošću produženja nakon tog perioda.

Žena kad zatrudni i odluči da sačuva matične ćelije svog djeteta, kontaktira jednu od banaka matičnih ćelija, potpisuje ugovor. Uz to, klijent od banke dobija informacioni materijal i „kit“ za uzimanje krvi iz pupčanika. Ovaj set sadrži kutiju od stiropora, sa kesicom koja veoma podsjeća na onu za transfuziju krvi, ali na sebi ima jednu iglu, nekoliko klipova i termoregulacione gelove. Prilikom porođaja, pacijentkinja nosi taj „kit“ u bolnicu, nakon što se beba rodi i odvoji od pupčanika, posteljica ostaje u majci, ubada se iglom u jedan od krvnih sudova pupčanika i krv se prikupi u kesicu. Cijela procedura traje minut ili dva, uzima se 250 mililitara krvi i ni na koji način ne ugrožava ni majku, niti dijete. Takav uzorak se pakuje u stiroporsku kutiju sa aktiviranim gelovima i šalje u banku. Tamo se uzorak prvi put otvara, u sterilnim uslovima ćelije se obrađuju, izdvajaju i onda čuvaju u krioprezervacionim tankovima. Prilikom dolaska u laboratoriju, ta puna krv se testira na sve glavne viruse i bakterije. Nakon utvrđivanja da uzorak nije zaražen, pohranjuje se u tankove i tu stoji sljedećih 20 ili više godina.

„Nakon uzimanja, uzorak putuje u Belgiju, mi dobijamo potvrdu da je u redu, nakon toga se pravi faktura i klijent ima 30 dana da uplati iznos od 1780 evra, što pokriva transport i obradu uzorka kao i osigurava čuvanje matičnih ćelija sledećih 20 godina“, priča mr sci. dr Vuk Devrnja medicinski i naučni saradnik banke matičnih ćelija, Cryo-Save, dodajući da se nada da će ova kompanija u Srbiji uskoro početi da radi i prikupljanje matičnih ćelija iz tkiva pupčanika, što do pre nekoliko meseci nije bilo zakonski omogućeno.

Matične ćelije koje potiču iz tkiva pupčanika su nešto drugačije od onih koje potiču iz krvi. Dok su potonje hematopoetske (proizvode elemente krvi), one koje potiču iz tkiva su takozvane mezenhimalne, odnosno imaju preferencu ka stvaranju kože i mišića, tkiva pluća, jetre...

Bez obzira na to da li je uzorak iz krvi ili tkiva pupčanika, dijeli se na dvije krio-tube i faktički se čuva na dvije fizički odvojene lokacije. Kad je potrebna terapija, povlači se jedan uzorak, tako da jedan ostaje kao rezerva.

COST FREE FAMILY DONATION PROGRAM
Jedina banka koja posluje na teritoriji Srbije i Crne Gore, a koja pruža uslugu koja se zove COST FREE FAMILY DONATION PROGRAM, je Cryo-Save. Ukoliko u porodici, u prvom koljenu, neko ima bolest u čijoj terapiji se mogu primijeniti matične ćelije, ova privatna belgijska banka im omogućava besplatno čuvanje matičnih ćelija. Do sada je ovu mogućnost u Crnoj Gori iskoristilo nekoliko porodica.